Een jaar oorlog in Donbas

Jaar na Donbas2
Gewonde Oekraïense soldaat in ziekenhuis van Dnepropetrovsk
Jaar na Donbas1
Joeri Bereza, commandant van Dnepr-1
Jaar na Donbas4
Kapotgeschoten huis bij Slavjansk
Jaar na Donbas3
Graven van slachtoffers van de oorlog in de Donbas

‘Een ding weet ik zeker: wij gaan deze oorlog winnen’, zegt Joeri Bereza, commandant van het vrijwilligersbataljon Dnepr-1 in Dnepropetrovsk. ‘Wij verdedigen immers ons eigen land. Rusland heeft nu al grote problemen met de bevoorrading in de Donbas. De Russen hebben enorme hoeveelheden militair materieel aangevoerd, maar ze beginnen door hun menselijke reserves heen te raken. De locale bevolking die wilde vechten is dood en ook de Russische patriotten worden schaars.’ Toch twijfelt Bereza, sinds de verkiezingen van november ook lid van het nieuwe Oekraïense parlement, er niet aan dat de Russen Marioepol zullen proberen in te nemen. Het vredesakkoord wordt door beide partijen gezien als niet meer dan een adempauze. Ondanks Minsk-2 sneuvelen er nog bijna dagelijks militairen.

De oorlog in de Donbas is inmiddels een jaar oud en heeft een enorme impact op Oekraïne. Het land worstelt met de onverwachte agressie uit Rusland en een zware economische crisis, die het moeilijk maakt de door Europa en IMF geëiste hervormingen uit te voeren. Het officiële dodental in het Oosten is volgens de VN de 6.000 gepasseerd, er zijn 14.000 gewonden en meer dan een miljoen vluchtelingen. Wat weten we inmiddels van de rol van Rusland in deze ongrijpbare hybride oorlog, die door het Kremlin wordt afgedaan als een interne Oekraïense burgerkrijg?

Na de bijna geruisloze Russische annexatie van de Krim op 18 maart 2014 hoopte een deel van de pro-Russische bevolking in steden als Charkov, Dnepropetrovsk, Donetsk en Odessa op een even snelle aansluiting van ‘Novorossia’ bij Rusland. In het Oosten van Oekraïne bestond een voedingsbodem voor een opstand, al is onduidelijk hoe groot de steun echt was en wat de mensen wilden: inlijving of autonomie. Afgezanten uit het Oosten kwamen op de Krim steun vragen.

Begin april vertrok de Russische ex-FSB’er Igor Strelkov met 50 professionele commando’s vanuit de Krim naar de Donbas om leiding te gaan geven aan die opstand. De Moskoviet Strelkov vocht eerder in Tsjetsjenië, Bosnië en Transnistrië en claimt het vliegveld van Krim-hoofdstad Simferopol te hebben ingenomen. Het commando trok via Rusland te voet de grens over en dook in de nacht van 11 op 12 april op in het stadje Slavjansk, 100 km ten noorden van Donetsk. De volgende ochtend namen zij het politiebureau in en deelden wapens uit aan ongeveer 150 locale opstandelingen. De opstand breidde zich snel uit in de regio en binnen twee weken werden de Volksrepublieken Donetsk en Loegansk uitgeroepen. Op 11 mei volgde een vaag geformuleerd referendum over ‘onafhankelijkheid’ van Kiev, dat overigens door Poetin werd afgeraden. Volgens de opstandelingen stemde een verpletterende meerderheid van de bevolking voor autonomie.

Inwoners van Slavjansk verzekerden mij in september dat de commando’s van Strelkov Russische professionals waren. Dat was te horen aan hun taalgebruik en te zien aan de professionele manier waarop ze met wapens omgingen. Strelkov heeft zelf nooit gezegd dat de opdracht rechtstreeks uit het Kremlin kwam. Feit is dat Moskou niet van plan (of niet in staat) bleek het Krim-scenario te herhalen. Het doel van operatie Donbas was niet annexeren, maar destabiliseren. Dat is voortreffelijk gelukt.

De Oekraïense overgangsregering werd door de opstand totaal overvallen. Ze stuurde troepen naar het gebied die zich lieten overdonderen door boze landgenoten op wie ze niet wilden schieten. Bovendien was Kiev bang een Russische interventie uit te lokken. De Volksrepublieken hadden de wind in de zeilen. De eveneens Moskouse consultant Aleksandr Borodaj werd de eerste premier van de Volksrepubliek Donetsk, Strelkov werd opperbevelhebber en minister van Defensie. Maar hoewel Moskou de opstand moreel en materieel steunde, aarzelde het Kremlin Oost-Oekraïne binnen te vallen.

Wel trok Rusland een grote troepenmacht samen aan de grens bij Charkov en werden Russische patriotten openlijk aangemoedigd deel te nemen. De Russische televisie ontketende een oorlogshysterie van krankzinnige proporties tegen de ‘fascistische junta’ in Kiev, die in de Donbas een ‘genocide’ zou voorbereiden op de Russischtalige bevolking. Een man uit Jekaterinburg die strijders ronselde voor Oekraïne vertelde in een interview in een Russische krant dat de witte vrachtwagens van de ‘humanitaire kolonnes’ aanvankelijk door Rusland gebruikt zijn om wapens en vrijwilligers het land binnen te smokkelen. Toen hij de overheid vroeg zijn ronselpraktijken te legaliseren kreeg hij ten antwoord: ‘wij kunnen uw verzoek niet honoreren, maar danken u voor uw patriottisme’. Het is exemplarisch voor Ruslands officiële ontkenning van betrokkenheid bij het conflict. De grens tussen Rusland en Oekraïne stond inmiddels wagenwijd open.

Toen een echte invasie uitbleef, vatte Kiev moed en startte in juni een Anti-Terroristische Operatie. Men begon met de belegering van Slavjansk, een stadje van 140.000 inwoners. De ultra-nationalist Strelkov riep Poetin via de sociale media steeds dringender op troepen te sturen, maar het Kremlin aarzelde. Wel werden er steeds meer Russische zware wapens, kozakken, Tsjetsjenen en ‘soldaten met verlof’ gesignaleerd. Op 5 juli namen de Oekraïense troepen Slavjansk in. Strelkov vluchtte naar Donetsk. Na het neerhalen van de MH17 op 17 juli verving Moskou de Russische top van de Volksrepubliek Donetsk, die ‘geoekraïniseerd’ moest worden. Strelkovs positie was sowieso onhoudbaar na zijn domme tweet over de MH17 (‘we hebben weer een vogeltje uit de lucht geschoten’). Na Slavjansk begon het Oekraïense leger aan zijn opmars. Half augustus was het grondgebied van de DNR en de LNR aanzienlijk geslonken.

Toen het Oekraïense leger, gesteund door enkele tientallen vrijwilligersbataljons, Donetsk dreigde te omsingelen, greep Rusland voor het eerst met eigen troepen in. Een paar duizend Russische soldaten kwamen half augustus met tanks en zware artillerie de grens over. De Oekraïense grenstroepen sloegen op de vlucht en werden later omsingeld in het stadje Ilovajsk. Poetin stelde op de Russische televisie openlijk voor hen via een corridor te laten vertrekken, maar toen de Oekraïners Ilovajsk in kolonne verlieten werd op 29 augustus door de Russen een bloedbad aangericht. Honderden Oekraïense militairen kwamen hierbij om, onder meer van bataljon Dnepr-1 van Joeri Bereza, die me in september vertelde dat de Russen zelfs geen consideratie hadden met de door de Oekraïners gevangengenomen Russische soldaten. Ook zij werden gedood.

De Russische troepen verdwenen na deze actie weer als sneeuw voor de zon, terwijl de rebellen de overwinning op de Oekraïners claimden. Het werd een keerpunt in de oorlog: Porosjenko zag zich gedwongen op 5 september het eerste ‘vredesakkoord’ te sluiten (Minsk-1). De gevechten luwden, maar stopten geen moment.

In het ziekenhuis van Dnepropetrovsk sprak ik in september met Oekraïense soldaten die bij die veldslag van Ilovajsk gewond waren geraakt. Stuk voor stuk zeiden zij aangevallen te zijn door Russische troepen met modern wapentuig. De commandanten van de vrijwilligersbataljons waren razend op de Oekraïense legerleiding die in hun ogen ‘vaandelvlucht’ had gepleegd. Luitenant-generaal Petro Litvin van de Oekraïense grenstroepen had al op 23 augustus aan de legertop in Kiev gemeld dat Russische troepen de grens waren gepasseerd, maar de legertop in Kiev sloeg zijn noodkreet in de wind omdat zij in beslag werd genomen door de militaire parade voor de Onafhankelijkheidsdag van 24 augustus. Litvin liet vervolgens zijn troepen in de steek.

De goed geïnformeerde militaire journalist Joeri Boetoezov schreef later: ‘Terwijl [opperbevelhebber] Viktor Moezjenko de parade afnam en [minister van Defensie] Valeri Heletej een lintje kreeg, wisten ze dat er rapporten waren binnengekomen over de invasie van de Russische troepen. Wie zich op zo’n moment zo kalm gedraagt laat ofwel zien dat volgens hem alles volgens plan verloopt of dat hij geen idee heeft van de ernst van de situatie.’ Heletej werd door president Porosjenko ontslagen.

Op 25 augustus toonden de Oekraïners tien Russische soldaten die gevangen waren genomen. Ze vertelden aangevoerd te zijn uit Rostov, waar ze te horen hadden gekregen dat het om ‘reguliere oefeningen’ ging. Poetin zei later dat ze ‘verdwaald’ waren. Op 28 augustus publiceerde de NAVO satellietbeelden waarop onder meer een rij gerichte luchtdoelraketten was te zien bij de Oekraïense stad Krasnodon. Ze sprak van een ‘aanzienlijke escalatie’ en van ‘extra bewijs dat Russische gevechtstroepen, uitgerust met professionele zware wapens, binnen Oekraïens grondgebied opereren.’ Het doel van de inval was de ‘separatistische troepen’ te versterken en bevoorraden ‘in een schaamteloze poging om het momentum van de strijd te wijzigen, dat op dit moment in het voordeel van de Oekraïense strijdkrachten uitpakt’, aldus de NAVO.

De Russische militair analist Igor Soetjagin, die werkt bij het gezaghebbende Britse Royal United Services Institute for Defense and Security Studies, publiceerde onlangs de concrete namen en nummers van de militaire eenheden die deelnamen aan de veldslag om Ilovajsk. Behalve tactische bataljons waren er ruim van tevoren ook speciale Russische verkenningscommando’s actief in het gebied. Soetjagin, die in Rusland 11 jaar vastzat omdat hij in de vrije jaren ’90 defensieartikelen had geschreven voor een Brits consultancybedrijf, werd in 2010 in een spionnenruil met de VS het land uitgezet. Volgens Soetjagin zijn in de Donbas 9.000 Russische troepen aanwezig, een getal dat overeenkomt met Oekraïense en Amerikaanse cijfers. Dat aantal is onmogelijk te controleren, aangezien de troepen de pers mijden, geen herkenbare insignes dragen en snel de grens over kunnen verdwijnen.

Twee weken geleden sprak ik in Kiev met de jurist Dima (31) uit vrijwilligersbataljon Donbas. Hij overleefde de zeven uur durende veldslag van Ilovajsk en werd door Russische soldaten gevangen genomen. Tegen hun belofte in leverden ze hem en zijn kameraden uit aan de rebellen, die hen twee maanden vasthielden in een kelder in het gebouw van de veiligheidsdienst, waar een Russische FSB’er de leiding had. ‘Het was de hel’, zei Dima. Mensen werden ondervraagd en in elkaar geslagen, er was geen sanitair en nauwelijks voedsel. ‘Sommige rebellen waren normale lui, maar er zaten ook echte sadisten bij die je lieten merken dat ze alles met je konden doen.’

Na twee maanden werden de krijgsgevangenen teruggebracht naar Ilovajsk waar ze de ruïnes moesten opruimen, waarbij ze dienden als figuranten voor de Russische televisie. Eind vorig jaar werd Dima uitgewisseld bij een krijgsgevangenenruil. ‘De hele operatie in de Donbas wordt geleid door Rusland’, zei Dima. De rebellen hebben een absolute zwijgplicht. ‘Als je erover begint worden ze woedend.’

Afgelopen zomer al doken op internet meer en meer filmpjes en foto’s op van tankcolonnes, militaire vrachtwagens, benzinetrucks en ander Russisch wapentuig, vaak met overgeschilderde militaire kentekens. Steeds talrijker werden ook de verhalen over mortierbeschietingen vanaf Russisch grondgebied. De Russische overheid bleef de oorlog in Donbas een ‘interne Oekraïense aangelegenheid’ noemen.

Na Minsk-1 stuurde de OVSE extra waarnemers naar het gebied om het naleven van het vredesakkoord te controleren. Wegens gebrek aan mankracht en medewerking kunnen zij niet veel meer doen dan achter incidenten aanhollen. Ik vroeg Michael Bociurkiw, woordvoerder van de OVSE in Kiev, wat de organisatie weet over de Russische aanwezigheid. De OVSE zegt officieel niet te kunnen bevestigen dat er Russische troepen aanwezig zijn, zei Bociurkiw, maar zij ziet regelmatig ‘ongemarkeerde militaire konvooien, vele met zware wapens als houwitzers en raketlanceerinstallaties’ van bijvoorbeeld de Russische Kamaz-fabrieken, evenals ‘mannen in uniform zonder herkenningstekens’.

Omdat Rusland lid is van de OVSE zitten er ook 20 Russen in het OVSE-team, die volgens Bociurkiw ‘volstrekt onpartijdig’ zijn. Oekraïners mogen als ontvangend land geen deel uitmaken van de missie. Commandant Joeri Bereza moet daar later hartelijk om lachen. ‘De OVSE is zo lek als een mandje’, zegt hij. ‘Telkens als haar waarnemers in aantocht zijn, zwijgen de wapens. Hoe denkt u dat dat komt?’

Na een telefonische afspraak tussen Poetin en Porosjenko afgelopen najaar werd een Joint Center for Control and Coordination (JCCC) in het leven geroepen, waarin Oekraïense én Russische generaals toezien op het handhaven van de wapenstilstand. De JCCC was gestationeerd in Debaltsevo. De Russische generaal Aleksandr Lentsov, die een land vertegenwoordigt dat partij is in  de oorlog, kan zich dus volstrekt vrij door de Donbas verplaatsen. Bociurkiw wil slechts kwijt dat dit ‘a quite unique situation’ is, maar achter de schermen hoor je dat de OVSE behoorlijk nijdig is over deze gang van zaken.

Op een recent BBC-filmpje bij de grenspost Novoazovsk vraagt een journaliste generaal Lentsov waarom de OVSE gehinderd wordt bij de controle op de 400 km lange grens, waar Russische troepen zich vrijelijk kunnen verplaatsen. ‘Die klachten zijn totaal nieuw voor mij’, zegt Lentsov, terwijl OVSE-waarnemer Alexander Hug zich naast hem zichtbaar staat te verbijten. ‘Als de generaal onze verslagen zou lezen zou hij zien dat wij voortdurend protesteren tegen de hindernissen die door de rebellen worden opgeworpen’, zegt Hug afgemeten.

Tegen het einde van 2014 laaide de oorlog weer in volle hevigheid op rondom het vliegveld van Donetsk en het spoorwegknooppunt Debaltsevo, waar de omsingeling van Ilovajsk zich leek te herhalen. Na zware diplomatieke druk van Duitsland en Frankrijk werd in januari een nieuw staakt-het-vuren getekend, Minsk-2. Poetin onderhandelde urenlang over het opgeven van Debaltsevo, een cruciale verbinding tussen Loegansk en Donetsk, maar Oekraïne wilde van geen wijken weten.

De inkt van Minsk-2 was nog niet droog of de rebellen zetten, met forse Russische steun, de aanval in op Debaltsevo, dat na dagen felle gevechten werd veroverd. Opmerkelijk detail: de Russische generaal Lentsov van de JCCC verdween een paar dagen voor de aanval spoorloos uit de stad, om later weer op te duiken in het Oekraïense Soledar. Voor de Oekraïense sociale media hét bewijs dat de Rus de touwtjes in de Donbas in handen heeft.

Bij deze flagrante schending van Minsk-2 werd de OVSE zorgvuldig op afstand gehouden. Dat is heel simpel, zegt woordvoerder Bociurkiw: de rebellen zijn verplicht de waarnemers een beveiligingsescorte te geven. Die komt gewoon te laat opdagen, zodat de OVSE niet kan uitrukken. ‘Veiligheid van onze medewerkers gaat voor alles’, zegt Bociurkiw.

Maar er is een belangrijke bron voor de betrokkenheid van het Russische leger bij de val van Debaltsevo: de 20-jarige Dorzji Batomoenkoejev, een Boerjaat uit het Siberische Oelan-Oede, die ernstige brandwonden aan zijn gezicht opliep in zijn tank, toen hij met 300 mede-Aziaten Debaltsevo veroverde. In het ziekenhuis van Donetsk gaf hij een lang interview aan de Russische Novaja Gazeta, waarin hij gedetailleerd vertelde hoe zijn eenheid naar Rostov was gebracht voor ‘militaire oefeningen’. Er werd niet openlijk over gesproken, maar iedereen wist dat het uiteindelijke doel Oekraïne was. Op een avond kroop hij in zijn tank en kreeg het bevel gas te geven. De volgende ochtend bleek hij in Donetsk aangekomen. Dat de OVSE dit soort troepenverplaatsingen niet waarneemt, is dus niet zo vreemd: om veiligheidsredenen werkt de missie niet ’s nachts.

Gevraagd of de Russische troepen samenwerkten met de rebellen ontkende  Batomoenkoejev dat. ‘De rebellen vinden dat veel te gevaarlijk, ze laten ons het zware werk doen.’ Na afloop van de strijd keerden de rebellen terug voor de triomfantelijke filmshots voor de Russische tv. De moeder van Batomoenkoejev heeft inmiddels gezegd dat het interview helemaal niet heeft plaatsgevonden. Het is een patroon: familieleden van gesneuvelde soldaten – de schattingen van organisaties van soldatenmoeders lopen in de honderden – krijgen 70.000 euro in ruil voor een zwijgplicht. Bij het Russische Rostov is inmiddels een groot kerkhof met een paar honderd verse graven ingericht, zoals satellietfoto’s laten zien.

Intussen vraagt men zich in Oekraïne af wanneer de aanval op Marioepol zal worden ingezet. De havenstad is belangrijk voor de aanvoer van goederen naar de geïsoleerde Krim. Maar de vraag is hoe lang de Russen de oorlog in Donbas zullen kunnen blijven financieren. Volgens analist Igor Soetjagin zijn er al tekenen van military overstretch. ‘Het is duidelijk dat het Kremlin over onvoldoende militaire en financiële middelen beschikt om militaire operaties op het huidige niveau meer dan een jaar vol te houden’, schrijft hij.

In de Donbas mag een hybride oorlog plaatsvinden, de militaire methoden zijn volstrekt achterhaald, zei Pavel Felgenhauer, een van de langst meelopende militaire journalisten in Moskou in een recent interview. ‘Onze tanks zijn puin, ze worden slechts graag gekocht in landen waar geen problemen zijn met het geboortecijfer!’ De loopgravenoorlog in de Donbas laat zien dat het Russische leger nog lang niet gemoderniseerd is. Dat geldt nog sterker voor het Oekraïense leger. De lukrake inzet van zware artillerie leidt bij beide partijen tot grote onnauwkeurigheid, waarvan de burgerbevolking het slachtoffer is. Het conflict om Oekraïne kwam eigenlijk te vroeg voor Rusland, zegt Felgenhauer, maar dat neemt niet weg dat het Oekraïne nooit zal opgeven.  Proxy wars kunnen tientallen jaren duren.

Tot woede van extreem-rechtse nationalisten als Igor Strelkov heeft het Kremlin besloten dat de Donbas deel van Oekraïne moet blijven uitmaken. Dat is de beste garantie tegen een mogelijk NAVO-lidmaatschap van Oekraïne. Maar Rusland heeft intussen zijn handen vol aan het fatsoeneren van de elkaar bestrijdende rebellenbendes. Menigeen is al door de FSB geliquideerd en de rest wordt nu getraind door Russische militairen om op den duur een zelfstandige legermacht te kunnen vormen. Rusland zal zich ook actief moeten bemoeien met het opzetten van een werkende bestuursstructuur. Eind dit jaar moeten er volgens Minsk-2 in de Donbas locale verkiezingen worden gehouden om de afgedwongen decentralisatie te legaliseren.

Bataljon Dnepr-1 van Joeri Bereza is opgericht met geld van de omstreden oligarch Igor Kolomojski, maar is altijd ondergeschikt geweest aan het ministerie van Binnenlandse Zaken. Sinds oktober wordt het niet meer gefinancierd door Kolomojski, zegt Bereza. De bankenmagnaat werd eind maart als gouverneur van Dnepropetrovsk door Porosjenko ontslagen nadat hij ’s nachts met gewapende mannen een personeelswisseling bij ‘zijn’ oliebedrijf Oekrtransneft had proberen te voorkomen. Het gerucht ging dat dat leden waren van ‘zijn’ bataljon Dnepr-1.

‘Volstrekte onzin’, zegt Bereza. ‘Mijn mannen liggen bij Pisky en Marioepol, wij hebben in Kiev niets te zoeken.’ Kolomojski heeft veel betekend voor de vrede in Dnepropetrovsk, zegt Bereza, maar het wordt wel tijd dat de Oekraïense oligarchen het politieke speelveld verlaten. Bereza is loyaal aan zijn president. Dnepr-1 is inmiddels van een politiemacht met kalasjnikovs uitgegroeid tot een regiment van 700 man met lichte tanks. ‘Van de overheid krijgen we soldij en een professionele opleiding.’

Alle bijna veertig vrijwilligersbataljons zijn inmiddels ‘gelegaliseerd’ en ondergebracht bij Defensie of Binnenlandse Zaken. De omineuze Rechtse Sector, die op Majdan de meeste vechtersbazen leverde, is als laatste akkoord gegaan met onderwerping aan het ministerie van Defensie. Als beloning werd zijn leider Dmitro Jarosj benoemd tot adviseur van de chef strijdkrachten.

Dima van bataljon Donbas zegt dankzij zijn vrienden redelijk onbeschadigd uit de strijd te zijn gekomen. Maar veel van zijn strijdmakkers hebben PTSS, een ziektebeeld dat in Oekraïne nauwelijks bekend is. ‘Ze haten de Russen’, zegt Dima. Het zijn tijdbommen. Hoe denkt Dima zelf zijn leven weer op te pakken? ‘Ik ga het reguliere leger in’, zegt hij. ‘Het vaderland moet worden verdedigd.’

Gepubliceerd in NRC Handelsblad, 18 april 2015


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s