Biografie over fascist Stepan Bandera

1206bb rossolinski

Naast het redelijk neutrale chochly, het culinaire Oekropy (in het Oekraïens betekent dat dille) en het grove Oekrofasjisty is Bandérovtsy dezer dagen het meest gebruikte Russische scheldwoord voor Oekraïners. Het verwijst naar de West-Oekraïense terrorist en fascist Stepan Bandera (1909-1959), leider van de OOeN (Organisatie van Oekraïense Nationalisten), die collaboreerde met de nazi’s in de hoop op het ontstaan van een onafhankelijke staat Oekraïne. Hoe harder Moskou de Oekraïners uitscheldt voor Bandérovtsy, hoe populairder de Providnyk (Leider) wordt en dat is een bedenkelijke ontwikkeling. Rossoliński’s boek, de eerste objectieve biografie van Bandera, komt dus als geroepen. Het is een uitstekend boek.

Stepan Bandera werd in 1909 geboren in het West-Oekraïense dorp Stary Oehryniv in een groot gezin van een Grieks-katholieke priester, die als ‘Oekraïense nationalist’ op 10 juli 1941 na een proces in Kiev door de Russen werd geëxecuteerd. Zoals veel jongeren in het interbellum sloot zijn zoon zich in de jaren ‘30 aan bij fascistoïde studentenorganisaties. Al gauw stapte hij over naar de Organisatie van Oekraïense Nationalisten, waar de schriele student al heel jong een leidende rol vervulde. Na een breuk met de oudere generatie werd hij de onbetwiste leider van de OOeN-B, waarbij de B voor Bandera stond.

West-Oekraïne maakte destijds deel uit van de herrezen Poolse republiek en de eerste terroristische daden van de OOeN richtten zich dan ook op de Poolse staat, die de Oekraïners discrimineerde. Bandera was een van de organisatoren van de moord op de Poolse minister van Binnenlandse Zaken Pieracki in 1934. Hij werd opgepakt en zat tot 1939 in Poolse gevangenissen. Hij ontsnapte toen de Duitsers Polen binnenvielen en  verklaarde zijn loyaliteit aan Hitler. De OOeN sprak zich openlijk uit voor etnische zuivering van Oekraïne. Op 30 juni 1941 riep de OOeN in Lviv de onafhankelijkheid van Oekraïne uit, maar dat strookte niet met Hitlers plannen: Bandera werd weer opgepakt en zat ondermeer in concentratiekamp Sachsenhausen.

Bandera kwam pas in 1945 vrij, maar had ook in gevangenschap grote invloed op de Oekraïense nationalisten, die de Duitse bezetter hielpen om Oekraïne te zuiveren van Joden en Polen. Zo deden OOeN-leden mee aan een aantal gruwelijke pogroms in juli 1941 in Lviv. In 1943 werd de OePA opgericht (het Oekraïense Opstandelingenleger), dat enkele duizenden Joden en bijna 100.000 Polen vermoordde. Die ‘massamoord van Volhynië’ heeft de verhoudingen tussen Polen (die wraak namen met een eigen beperktere moordcampagne) en Oekraïne ernstig verstoord. In hoeverre Bandera, die de hele oorlog vastzat, direct verantwoordelijk was voor de misdaden is moeilijk te bepalen, maar dat hij grootschalige moord ‘voor de zaak’ toejuichte staat vast.

Toen de Oekraïense fascisten door kregen dat Duitsland de oorlog zou verliezen, distantieerden ze zich van de nazi’s. Oekraïense historici in de diaspora herschreven na de oorlog de geschiedenis van de nationalisten: de OePA was een verzetsleger tegen nazi’s én communisten geweest en de moordpartijen onder Polen en Joden werden verdonkeremaand.

Na de inlijving van West-Oekraïne bij de sovjet-republiek Oekraïne werd Moskou de grootste vijand van de OOeN. Toen Bandera in 1959 door de Russische geheime dienst in München werd vermoord, ontstond een postume cultus van de Leider, die tot op de dag van vandaag (vooral maar niet alleen in het westen van het land) bestaat. Na het uiteenvallen van de USSR werden in West-Oekraïne Bandera-musea geopend en standbeelden opgericht. De pro-westerse president Viktor Joesjtsjenko verklaarde Bandera in 2010 tot held van de natie (zijn opvolger Janoekovitsj maakte dat weer ongedaan). Veel Oekraïners beschouwen de OePA uitsluitend als het dappere opstandelingenleger dat na de oorlog nog tot begin jaren ’50 doorvocht tegen Moskou.

Rossoliński’s boek is meer dan een biografie, omdat Bandera postuum een tweede leven heeft gekregen. Hij beschrijft hoe beide kampen de waarheid over de gruwelen van de 20ste eeuw naar hun hand zetten. Het Kremlin stelt Bandera nog steeds voor als de baarlijke duivel, maar verzwijgt de Stalin-terreur in Oekraïne. Maar ook veel Oekraïense historici lopen nog steeds met een grote boog om de feiten heen. Vier van de vijf geplande bijeenkomsten over Rossoliński’s boek in Oekraïne werden afgeblazen na bedreigingen door extremisten. De totale vertrouwensbreuk tussen Oekraïne en Rusland heeft de situatie er niet beter op gemaakt.

Oost-Europa worstelt met de gevolgen van de dubbele bezetting: op 5 jaar naziterreur volgde 45 jaar communisme. Om dat te verwerken is rust en evenwicht nodig, maar die zijn door de Russische agressie inmiddels weer ver te zoeken. Opnieuw is Rusland voor het oostblok de grootste vijand: het is opmerkelijk dat Polen ondanks de pijnlijke herinnering aan Oekraïense moordpartijen in Volhynië in 1943 vierkant achter Oekraïne blijft staan.

De inmenging van Rusland in de oorlog in Oekraïne geeft nationalistische stromingen intussen de wind in de zeilen. Vrijwilligersbataljon Azov (dat Marioepol verdedigt) wordt geleid door een neonazi en ook de Rechtse Sector koketteert met Bandera. Vorige maand zette president Porosjenko zijn handtekening onder een wet waarmee de strijders van de OePA een officiële veteranenstatus wordt verleend. Tegelijkertijd verbood hij het gebruik van communistische én nazistische symbolen. De verwarring der geesten blijkt uit de half als grap bedoelde geuzennaam zjido-Banderovets  (Joodse Bandera-aanhanger).

Voor alle duidelijkheid: extreem-rechtse partijen hebben in Oekraïne vorig jaar de kiesdrempel (5 %) niet gehaald. Maar je kunt in Kiev menig normale Oekraïner tegenkomen, bij wie Bandera’s naam geen enkele alarmbel doet afgaan. Natievorming mag niet plaatsvinden op basis van terreurdaden. Het is belangrijker Bandera-standbeelden om te trekken dan Lenin te slopen. De Oekraïners moeten zijn boek aandachtig lezen, niet in de slachtofferrol kruipen en hun verleden onder ogen zien. Een eerste aanzet is gegeven: vorige maand werd een Oekraïens-Poolse historische commissie ingesteld die de misdrijven in Volhynië moet onderzoeken.

Een versie van dit artikel verscheen op vrijdag 12 juni 2015 in NRC Handelsblad.

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s