Zwarte aarde van Timothy Snyder

Stalin en de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Von Ribbentrop
Stalin en de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Von Ribbentrop

 

Recensie

Timothy Snyder: Black Earth, The Holocaust as History and Warning.

Begin september twitterde Timothy Snyder dat zijn boek Black Earth was verschenen. ‘It is the most important thing I have done.’ De Amerikaanse historicus schreef een tiental boeken over Oost-Europa, maar werd beroemd door Bloodlands (Bloedlanden), waarin hij Midden-Europa in de 20ste-eeuwse geschiedenis de volwaardige plek geeft die het gebied toekomt. Midden-Europa, betoogde hij daarin, is verpletterd door twee dictatoren, Hitler en Stalin, en moest kiezen tussen twee kwaden. Nergens zijn zoveel mensen omgekomen als hier: tussen 1933 en 1946 werden er 14 miljoen mensen moedwillig vermoord, en dan rekent hij de ‘gewone’ slachtoffers van de oorlogshandelingen in de Tweede Wereldoorlog niet mee. Vanwege die dubbele bezetting was collaboratie hier dus iets anders dan in West-Europa, waar men maar één vijand hoefde te confronteren. Dat leverde hem de kritiek op dat hij het antisemitische geweld van de Balten en de Oost-Europeanen vergoelijkte. Maar het boek heeft de blik op het deel van Europa waar de Holocaust heeft plaatsgevonden enorm verruimd.

In zijn nieuwe boek gaat Snyder dieper in op dit onderwerp. De ondertitel zegt het al: The Holocaust as History and Warning  (in het Nederlands is die ‘waarschuwing’ in de ondertitel ten onrechte niet gehandhaafd) wil meer zijn dan een zuiver geschiedenisboek. Het heeft een boodschap. Gevaarlijk terrein, maar Snyder heeft debat nooit geschuwd. Opnieuw haalt hij zekerheden onderuit en dwingt de lezer zijn vooroordelen onder ogen te zien. Het is geen toeval, zegt Snyder, dat de Holocaust juist heeft plaatsgevonden in die gebieden die een dubbele bezetting hebben gekend. Hitlers racisme en Stalins terreur gingen hand in hand bij het creëren van een waste land in Oost-Europa, zodat geen enkele staatsstructuur meer weerstand kon bieden aan de massamoord. Het Molotov-Ribbentrop-pact, waarin Hitler en Stalin Oost-Europa in invloedssferen verdeelden, was niet een tactische stap van de Sovjet-Unie om tijd te kopen, zoals Vladimir Poetin nu beweert, maar een kans voor beide dictaturen om het gebied te koloniseren en terroriseren. Op 1 september 1939 viel Hitler Polen uit het westen binnen, op 17 september bezette Stalin het oosten. De twee jaar die volgden waren dodelijk voor het land.

De sovjet-bezetting van 1939 tot 1941 ging gepaard met executie en deportatie van de locale elite, waarbij de massale onteigening van privébezit in feite werd opgevat als legalisering van diefstal. Zo werd de moraal ondergraven. Daarna konden de nazi’s oogsten: zij werden met open armen ontvangen en voltooiden de vernietiging van de overheid, waarbij ze de Joden de schuld in de schoenen schoven voor de massagraven van de Russische geheime politie NKVD. Met behulp van de complottheorie van het ‘Judeobolsjewisme’ activeerden ze het antisemitisme, dat vooral in het arme Oost-Polen, met dank aan de katholieke kerk en de Nationaal-Democratische partij van Roman Dmowski, veel aanhang genoot. Maar Snyder hamert er steeds weer op dat de totale ontmanteling van het overheidsapparaat de voorwaarden creëerde voor die ontsporing. De Oost-Europeanen voorstellen als antisemitischer dan de rest van de mensheid, schrijft hij, is net zo racistisch als Hitlers theorie over de Slavische Untermensch, die in zijn Derde Rijk net goed genoeg was om dwangarbeid te verrichten voor de Germanen.

De verdienste van Snyders werk is dat hij de landen in Oost-Europa als volwaardige en onderling heel verschillende leden van de Europese statenfamilie behandelt. Zo laat hij zien dat antisemitisme in de Baltische landen vóór de oorlog nauwelijks voorkwam: de autocratische heersers in het Balticum van de jaren 30 vervolgden antisemieten en Vilnius was in het begin van de oorlog een safe haven voor Joden. Maar ook daar maakte de sovjet-terreur, gevolgd door de Duitse ontmanteling van de staat, de geesten rijp voor excessen. Zo was Letland uniek omdat het een 300 man tellend Lets moordcommando had, onder leiding van de Letse fascist Viktors Arajs, dat verantwoordelijk was voor praktisch de hele uitroeiing van de Joodse bevolking op het Letse platteland.

Anders dan veel mensen denken, zegt Snyder, was nazi-Duitsland niet de tot in de perfectie georganiseerde staatsmachinerie, maar bewust ontketende anarchie. Hitler was niet geïnteresseerd in staten, maar in verovering van land voor voedsel. De zwarte aarde van Oekraïne moest de graanschuur voor Duitsland worden en het Hungerplan moest zorgen voor de decimering van de Slavische bevolking. Terwijl Stalin met behulp van terreur zijn communistische eenheidsstaat vergrootte, was de politiek van nazi-Duitsland pure export van geïmproviseerde destructie  en dierlijke verwoesting, gebaseerd op racisme. Maar beide ondermijnden de moraal.

Over de gevolgen van de dubbele bezetting concludeert Snyder: “De Duitse makelaars in geweld (…) wisten vantevoren niet wat ze aan zouden treffen en sommige van hun verwachtingen kwamen niet uit. Wat ze meebrachten was een verlangen naar anarchie dat alleen aan vreemden kan worden opgelegd, wat ze leerden was de ervaring van de sovjet-bezetting gebruiken om hun eigen meest radicale doelen te bereiken, en wat ze uitvonden was de politiek van het grotere kwaad. In de zone van dubbele duisternis, waar nazi-creativiteit en sovjet-precisie samenkwamen, werd het zwarte gat ontdekt.’ Het grotere kwaad was het Judeobolsjewisme. In Hitlers optiek waren moraal en ethiek Joodse verzinsels, die een belemmering vormden voor de totale rassenoorlog. Toen het bolsjewisme onverslaanbaar bleek, richtte de agressie zich totaal op de Joden.

Maar Snyder stopt niet bij de Endlösung. Na de oorlog zette de Sovjet-Unie de geschiedvervalsing voort. Hoe kon het dat de Holocaust juist in die gebieden plaatsvond die door de Sovjet-Unie bezet waren geweest? Om dat te verklaren koos Moskou twee tactieken: de Jodenmoord werd ‘geëtniceerd’ door de collaborateurs in de Baltische landen, Polen en Oekraïne de schuld te geven (het Kremlin doet dat nog steeds: volgens Poetin hebben de ‘Oekrofasjisty’ in Kiev de macht overgenomen). Maar Moskou zweeg (en zwijgt nog steeds) over de even wijdverbreide collaboratie van de Russen op het door de nazi’s bezette grondgebied van de Russische federatie. Zo hielpen Russische politieagenten de Duitsers bij het liquideren van het getto van Smolensk. Dat er getalsmatig minder Russische collaborateurs waren komt omdat 95% van de Russische federatie niet bezet is geweest door de nazi’s: de grootste klappen vielen in de westelijker gelegen sovjet-republieken (dit laatste maakt het voor Oost-Europeanen ook zo onverdraaglijk dat Rusland het slachtofferschap van de Tweede Wereldoorlog nu geheel naar zich toe heeft getrokken).

Nog schandaliger was dat de sovjet-leiding verdonkeremaande dat de Endlösung een genocideprogramma exclusief tegen Joden was geweest. De Joden hadden niet meer geleden dan de Russen en hadden geen recht op een uitzonderingspositie. [Een Poolse historicus legde me uit dat hij vroeger op school over Auschwitz te horen kreeg dat daar Nederlanders, Polen, Russen, Hongaren waren vermoord. Dat ze gemeen hadden dat ze allemaal joods waren werd er niet bij verteld].

Een van de punten van kritiek op Snyder is dat hij te weinig oog heeft voor de individuele wreedheid van de collaborateurs in Oost-Europa en te veel op het conto van de machthebbers schuift. Daar zit wat in. Maar Snyder maakt glashelder dat de verdierlijking overal toesloeg waar het beschermingsmechanisme van de staat verdween. Helaas ontspoort hij in het slothoofdstuk, waar hij de hele wereld overhoop haalt. Opnieuw hamert hij op het gevaar van uitholling van de staat, zoals die vandaag ook door marktfundamentalisten en globalisten wordt bedreven. Maar door China, Afrika en het Midden-Oosten op één hoop te gooien, maakt hij zijn betoog niet sterker.


 

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s