De mythe van de ‘fascistische junta’

Bij De Correspondent publiceerde ik vandaag een verhaal over het politieke misbruik van de clichés uit de Tweede Wereldoorlog die in de oorlog tussen Rusland en Oekraïne worden gebruikt. Omdat ook digitaal ‘papier’ niet geduldig is, moest het stuk worden ingekort. Ik plaats hierbij de langere versie. Voor de liefhebbers.

 

Expositie over de oorlog in de Donbas in Kiev
Expositie over de oorlog in de Donbas in Kiev

 

Wij zijn goed en zij zijn fout

In de hal van het Museum van de Tweede Wereldoorlog in Kiev, verstopt onder het immense ‘Moederland’-standbeeld aan de oever van de Dnepr, is een kleine tentoonstelling ingericht over de oorlog in de Donbas. Naast koffers,  brieven en bezittingen van gesneuvelde soldaten van driekwart eeuw geleden hangen foto’s, doorboorde helmen en uniformen van mannen die de afgelopen twee jaar zijn omgekomen. De opstand, militair gesteund door Rusland, heeft al minstens 8.000 doden gekost en anderhalf miljoen mensen op de vlucht doen slaan.

Geschiedenis speelt in het conflict tussen Oekraïne, het Westen en Rusland een belangrijke rol. Waarom noemde Moskou de omwenteling in Kiev een ‘staatsgreep van een fascistische junta’ en waarom werden de honderdduizenden demonstranten op Majdan weggezet als ‘Bandérovtsy’, aanhangers van de extreem-rechtse terrorist Stepan Bandera, die in 1941 met Hitler collaboreerde in de hoop op een onafhankelijke staat Oekraïne? Op de Krim en in de Donbas zouden Oekraïense neonazi’s en strafbataljons een genocide voorbereiden op de Russischtalige bevolking, toeterde de Russische staatstelevisie in 2014 dag in dag uit. Het miste zijn effect niet.

Toen ik energiespecialist Michail Gontsjar in Kiev afgelopen zomer vroeg hoe hij het vond om als ‘fascist’ betiteld te worden, zei hij: ‘Mijn opa vocht in het Rode Leger bij Stalingrad. Dat was de hel op aarde. Nooit heeft hij erover kunnen praten. Snap je hoe beledigend het voor ons is om voor fascisten uitgemaakt te worden?’ Terwijl hij het zei kreeg hij tranen in de ogen. De joodse fotograaf Matvej Weisberg, die maandenlang bivakkeerde op Euromajdan, vertelde me hoe hij en zijn Oekraïense mederecruten al in 1978 in Siberië bij aankomst voor hun militaire dienst werden begroet met de zin: Kijk, de Bandérovtsy zijn aangekomen! ‘Het zijn de oude sovjet-clichés die nu opnieuw van stal zijn gehaald’, zei Weisberg. ‘Geloof me, de échte fascisten stonden bij Euromajdan aan de andere kant van de barricaden, aan de kant van president Janoekovitsj.’ En hoewel hij de extreem-rechtse gemaskerde mannen van de Rechtse Sector destijds al met argwaan bekeek, zei Weisberg: ‘Vijand nummer 1 is Poetin. Laat ons zelf maar afrekenen met onze eigen neonazi’s, die Stepan Bandera verheerlijken.’

De Amerikaanse historicus Timothy Snyder zei het zo in zijn meesterwerk  Bloodlands: ‘Veel, veel meer mensen uit Oekraïne hebben tégen de Duitsers gevochten dan mét de Duitsers.’ Maar de Russen eigenen zich het predicaat ‘anti-fascistisch’ toe om de ‘coup’ in Kiev als ‘fascistisch’ te kunnen wegzetten. Wij zijn goed, dus moet de rest wel fout zijn, is het simplistische schema. Na decennialange sovjet-series over smerige fascisten tegen edelmoedige Russen werkt dit predicaat in Rusland als een rode lap op een stier. Poetin had het nodig om de annexatie van de Krim en de opstand in de Donbas te rechtvaardigen. In werkelijkheid gaat het conflict om invloedssferen: door het Associatieverdrag met de Europese Unie te tekenen, wendt Kiev zich af van de Russische tegenhanger, Poetins Euraziatische Unie. Dat is een gevoelige klap.

Als er iets duidelijk is geworden uit de Russische militaire reactie op de vlucht van de Oekraïense president Viktor Janoekovitsj op 22 februari 2014, dan is het dat Rusland de onafhankelijkheid van Oekraïne nooit heeft geaccepteerd. Plotseling waren de grenzen niet meer heilig en werd de annexatie van de Krim een soepele correctie van historisch onrecht op de punt van de bajonet. Dat heeft alles met de gemeenschappelijke geschiedenis te maken.

Geschiedenis

De stad Kiev is ouder dan Moskou en het middeleeuwse ‘Kiev-Rus’ (882 – 1240) wordt beschouwd als de voorloper van Rusland. De tiende-eeuwse Kievse vorst Vladimir kerstende de Slaven en wordt door Russen én Oekraïners gezien als aartsvader. Hij liet zich dopen in een kerk op de Krim. Daarom noemde Poetin de Krim ‘heilige grond, vergelijkbaar met de Tempelberg in Jeruzalem’. Hij rechtvaardigde er de annexatie mee. Nu Oekraïne wegdrijft van Rusland, wordt in Moskou een standbeeld van Vladimir de Heilige opgericht, dat zijn bescheiden monument in Kiev in omvang verre moet overtreffen.

Na de opkomst van Moscovië werd het ‘wilde veld’ van Oekraïne veroverd door de Russische tsaren. Catharina de Grote liet steden als Odessa en Sevastopol bouwen. Na drie jaar onafhankelijkheid na de Eerste Wereldoorlog werd het land in 1921 door de bolsjewieken ingelijfd bij de Sovjet-Unie als de ‘Oekraïense Socialistische Sovjetrepubliek’. De ironie van de geschiedenis wil dat het communistische bewind Oekraïne dus eigenlijk zijn eerste ‘serieuze’ staatsvorm heeft gegeven. Volgens de Stalin-grondwet van 1936 hadden alle 15 sovjet-republieken het recht zich af te scheiden van de USSR, uiteraard mochten ze van dat recht geen gebruik maken. Maar na de mislukte staatsgreep tegen Michail Gorbatsjov ontbonden de presidenten van Rusland, Oekraïne, Wit-Rusland en Kazachstan op 8 december 1991 de USSR. Zo werd Oekraïne een onafhankelijke staat.  De Baltische staten waren hen al voorgegaan. Poetin noemde het uiteenvallen van de Sovjet-Unie later ‘de grootste geopolitieke catastrofe van de 20ste eeuw’.

Roesski Mir

Waarom valt Rusland in dit conflict steeds terug op de erfenis van de Tweede Wereldoorlog? Dat heeft alles te maken met Poetins ideologie van de ‘Roesski mir’ (Russische wereld), zoals hij Ruslands invloedssfeer heeft gedoopt. In Oekraïne wonen 7 miljoen Russen (17 % van de bevolking en niet ’17 miljoen Russen’, zoals Poetin zei) en Rusland heeft gezworen hun  rechten te beschermen. Voor Poetin zijn Russen en Oekraïners overigens nog steeds één volk en de Roesski Mir kan dus ook heel Oekraïne omvatten. De meeste Oekraïners zijn het daar niet mee eens: zij willen niet dat Poetin hun eer komt redden.

Maar die Roesski Mir heeft een ideaal nodig. In een land dat zo getekend is door revolutie, oorlog en terreur als Rusland is het moeilijk historisch houvast te zoeken. De Grote Vaderlandse Oorlog, zoals de Russen de Tweede Wereldoorlog nog steeds noemen, is het enige positieve wapenfeit waarop de Russen kunnen bogen: Jozef Stalin was de grote overwinnaar van het fascisme. Maar diezelfde Stalin is de kwade genius achter de terreur tegen miljoenen landgenoten. Dat gaat moeilijk samen. Omdat Poetin Stalin-de-Triomfator nodig heeft voor het herboren Russische nationalisme, worden de misdaden van Stalin langzaam uit de geschiedenis gefilterd.

De Oekraïners zijn niet onder de indruk van die Russische heldenverering. Voor hen is Stalin de dictator die drie miljoen Oekraïense boeren liet verhongeren tijdens de hongersnood van 1932 en 1933, veroorzaakt door de gedwongen collectivisatie van de landbouw. Het is een gotspe, zeggen Oekraïners, dat onze onderdrukkers óns betichten van fascisme.

Het oorlogsmuseum aan de Dnepr beantwoordt nog helemaal aan de regels van de communistische geschiedschrijving: veel wapentuig, heldendom, partizanen en veldslagen, maar beperkte en selectieve aandacht voor de Holocaust, al wordt wel stilgestaan bij de executie van 30.000 joden in het ravijn van Babi Jar aan de rand van Kiev. Maar in Oekraïne waait inmiddels een andere wind: dit voorjaar werd het Museum van de Grote Vaderlandse Oorlog door president Porosjenko omgedoopt in het Museum van de Tweede Wereldoorlog. Dat is een politiek statement: Oekraïne wil zich in zijn geschiedschrijving afzetten tegen de Russische geschiedopvatting en zoekt aansluiting bij de westerse historiografie. Het Russische oranje-zwarte lintje van Sint Joris, al 70 jaar het sovjet-symbool voor de Grote Vaderlandse Oorlog, is vervangen door de bloedrode papaver, die we kennen van de Eerste Wereldoorlog. Rood van het onschuldige bloed dat is vergoten. Het laat zien dat Oekraïne af wil van de militarisering van de herdenking van de oorlog. Maar het lintje heeft ook afgedaan omdat de rebellen van de Donbas er het insigne  van hun Volksrepublieken van hebben gemaakt. Er zijn plannen om de inrichting van het oorlogsmuseum geheel op de schop te nemen, maar Oekraïne heeft voorlopig geen geld.

De Russische propaganda roept dus een Oekraïens tegenoffensief op: hoe harder Moskou schreeuwt dat Stepan Bandera een fascist was, hoe onschuldiger hij wordt in de ogen van de Oekraïners. Pikant detail is dat Stalin de Bandérovtsy in feite zelf in huis heeft gehaald: West-Oekraïne rondom Lviv (in de Oostenrijks-Hongaarse Dubbelmonarchie heette het Lemberg, de stad van schrijver Joseph Roth) hoorde in het interbellum bij Polen, maar werd in 1945 door de geallieerden aan Stalin afgestaan. Het verklaart waarom West-Oekraïne altijd veel minder op heeft gehad met Rusland dan het Oosten: net als de Baltische staten voelde het zich bezet gebied. Nu schreeuwt Moskou moord en brand dat het ‘Europese’ West-Oekraïne de macht in Kiev heeft overgenomen.

Bandera in Lviv

Rondleiding in Banderamuseum
Rondleiding in Banderamuseum

Bandera in Lviv

In Lviv staat inderdaad op een groot winderig plein bij het Centraal Station een meer dan levensgroot standbeeld van de terrorist Bandera, die in 1934 een bomaanslag pleegde op de Poolse minister van Binnenlandse Zaken en daarvoor in de Poolse gevangenis belandde. Hij ontsnapte in 1939 en riep, hopend op steun van Hitler, in 1941 in Lviv de onafhankelijke Republiek Oekraïne uit. Maar voor Hitler was Oekraïne geen staat, maar Lebensraum en graanschuur voor de Duitsers. Bandera werd direct opgepakt. Hoe kan hij gecollaboreerd hebben met de Duitsers als hij de hele oorlog in concentratiekamp Sachsenhausen heeft gezeten? zeggen de Oekraïners. Dat Bandera in 1959 door de KGB in München werd vermoord geeft extra glans aan het aureool.

Dat aureool is bedenkelijke onzin: Bandera was een fascist, zoals er in het interbellum zoveel in Europa rondliepen. En deze fascist had een missie: de oprichting van een onafhankelijke Oekraïense staat. Hij probeerde daarbij de nazi’s te gebruiken, maar dat is jammerlijk mislukt. Dat maakt zijn denkbeelden niet minder abject. In een buitenwijk van Lviv staat het landbouwinstituut waar Bandera heeft gestudeerd. Hier is een kamer ingericht als museumpje voor de Providnyk (Leider), zoals hij zich geheel conform de tijdgeest liet noemen. Een jonge studente leidt ons eerbiedig rond langs de vitrines waarin foto’s en documenten over leven en dood van de beroemdste student van het instituut. Maar storm loopt het hier bepaald niet.

Lviv lijkt niet echt met Bandera bezig: de stad presenteert zich met zijn tientallen terrassen liever in al zijn midden-Europese glorie aan de hordes toeristen uit Oost en West. Is dit het beruchte ‘Banderstadt’, waar Russisch-sprekenden met de nek zouden worden aangekeken? Een Moskouse pensionado postte onlangs na een bezoek aan Lviv op haar Facebook de volgende verzuchting: ‘Ik heb met alle inwoners van Lviv uitsluitend Russisch gesproken. Als je de weg vraagt, zeggen ze: “Heb je hier ergens Bandérovtsy gezien? Vertel het aan iedereen in Rusland! Laten ze hierheen komen om zelf te zien hoe wij leven”. Ik roep iedereen op: schakel eindelijk je hersens in! Open je ogen! Schaam je een debiel te zijn! We leven in het derde millennium, maar jullie zoeken nog steeds overal vijanden!’

Bij de Russische propaganda over Oekraïense ‘fascisten’ voegde zich afgelopen voorjaar een koor van 70 verontruste westerse historici. President Porosjenko ondertekende 4 wetten over de geschiedenis, die tot verontwaardiging leidden. Grootste kritiekpunt was de wet die veteranen van Bandera’s Organisatie van Oekraïense Nationalisten (OUN) en het Oekraïense Opstandelingenleger (UPA) de status gaf van ‘strijders voor de onafhankelijkheid van Oekraïne’. De OUN nam in 1941 namelijk deel aan anti-joodse pogroms in West-Oekraïne en de UPA voerde in 1943 een anti-Poolse etnische zuivering uit, die tienduizenden Polen het leven kostte. De andere wetten waren minder omstreden: ze stelden de KGB-archieven open en verboden communistische en fascistische symboliek in het openbare leven: Lenin-standbeelden moesten verdwijnen, steden die refereerden aan communistische leiders omgedoopt (in Rusland is dit overigens al direct na de val van het communisme op grote schaal gedaan). De westerse historici waarschuwden dat onafhankelijk onderzoek in gevaar zou komen.

Dekolonisering aan de Lindenlaan

De wetten zijn opgesteld op het Instituut voor Nationale Herinnering aan de Lindenlaan in Kiev. Ik vraag de jonge directeur Volodymyr Viatrovytsj of zijn instituut het Russische ‘narratief’ niet gewoon vervangt door een Oekraïens propagandaverhaal. ‘Het is niet onze opdracht een nieuwe nationale mythe te creëren, maar laat ons nu eindelijk eens onze eigen geschiedenis schrijven. Dit is een proces van dekolonisering.’ Volgens Viatrovytsj kan de samenleving niet normaliseren als zij is omringd door totalitaire beelden. ‘Gelukkig leren onze kinderen nu dat Lenin een misdadiger was die de dood van miljoenen mensen op zijn geweten heeft. Maar het is schizofreen als diezelfde leerling dan over de Leninstraat langs een Leninstandbeeld naar school loopt.’

Viatrovytsj

UPA en OUN waren in de ogen van Viatrovytsj typische nationale bevrijdingsbewegingen, zoals in Ierland of in Israël. ‘Natuurlijk hebben zij ook oorlogsmisdaden op hun geweten. Maar dat geldt ook voor het Rode Leger. Er zijn in de Tweede Wereldoorlog geen legers geweest, die geen oorlogsmisdaden hebben gepleegd. Dat moet je onderzoeken. Daarom stellen we de archieven ook open.’

De bekritiseerde wet maakt van de UPA-partizanen geen helden, zegt de directeur, maar stelt slechts vast wat hun historische rol is geweest. ‘Daarmee laten we zien dat de Oekraïense staat voortborduurt op eerdere staatsvormen. Rusland doet het voorkomen alsof Oekraïne  een toevallige “scherf” van de Sovjet-Unie is, maar wij zijn in 1921 gewoon bezet door de bolsjewieken. Dat gebeurde met dezelfde hybride oorlogstechnieken als nu: in Charkov werd een alternatieve regering in het leven geroepen die de bolsjewieken te hulp riep. Net als in de Donbas.’

De etnische zuivering van Polen door de UPA (door de Polen de ‘slachtpartij van Volhynië’ genoemd) legt een zware hypotheek op de Pools-Oekraïense betrekkingen. Om de feiten vast te stellen is net een Pools-Oekraïense commissie in het leven geroepen. Viatrovytsj erkent dat er zuiveringen hebben plaatsgevonden, maar zegt dat het ook hier om wandaden van beide zijden ging. De samenwerking met de Polen is goed, zegt de directeur, maar met de Russen valt over geschiedenis niet te praten. De UPA heeft tot begin jaren 50 een partizanenstrijd tegen het Rode Leger gevoerd, waarbij zij meedogenloos is vervolgd door de Russische geheime dienst. Viatrovytsj vindt Ruslands selectieve verontwaardiging ronduit stuitend.

‘De Russische propaganda redeneert als volgt: als er misdaden zijn begaan door de UPA, betekent dat dat het hele leger misdadig was. Als de UPA misdadig was, dan was de hele Oekraïense bevrijdingsbeweging misdadig. En als die bevrijdingsbeweging misdadig was, dan is het idee van de Oekraïense onafhankelijkheid op zichzelf al misdadig. Dus heeft de Oekraïense staat geen bestaansrecht.’ Discussie met westerse historici brengt ons dichter bij de waarheid, zegt Viatrovytsj, maar met de Russen valt niet te praten. ‘Zij weten al hoe het zit. De Russen gebruiken de toon van de openbaar aanklager, die weet dat de man die voor hem staat een misdadiger is en dat het zijn taak is de aanklacht te formuleren.’

Viatrovytsj ontkent ook niet dat Oekraïners hebben deelgenomen aan de anti-joodse pogroms in 1941. ‘Die hebben plaatsgevonden van Letland tot aan de Zwarte Zee. Maar ze werden geprovoceerd door de Einsatzgruppen. De Duitse propaganda zei: alle bolsjewieken zijn joden. Veel Polen en Oekraïners geloofden dat.’ Het is de erfenis van de dubbele bezetting: na het Molotov-Ribbentroppact (het niet-aanvalsverdrag tussen Hitler en Stalin) werden de Baltische landen, Oost-Polen en West-Oekraïne in 1939 door Stalin bezet, die er direct een terreurbewind ontketende. Toen het Rode Leger in 1941 halsoverkop moest vluchten voor Hitlers troepen, executeerden de Russen in Lviv duizenden gevangenen. ‘De Duitsers hebben daar uitstekend gebruik van gemaakt. Ze zeiden: dit is het gezicht van de ‘judeo-bolsjewieken’. De afschuw werd gekanaliseerd en tegen de joden gericht. Zo zijn die pogroms getriggerd.’

‘Poetin leeft in het verleden’

In Lviv bezoek ik de Lontski-gevangenis, gelegen aan de Banderastraat. Hij is nog steeds als gevangenis in gebruik, maar het is ook een museum van gruwelen. Hier op de grote binnenplaats heeft de geheime dienst van de Sovjet-Unie, overvallen door de onverwachte opmars van het Duitse leger, in juni 1941 vierduizend mensen doodgeschoten. Op een zwart-wit filmpje in een van de cellen wordt getoond hoe angstige joden vervolgens door de Gestapo  gedwongen werden de opgegraven lijken op de binnenplaats van de gevangenis neer te leggen, waarna de huilende bevolking ze kwam identificeren. Opgejut door de Gestapo vermoordde de plaatselijke bevolking vervolgens zesduizend joden. Volgens de begeleidende tekst in het museum werd die massaslachting gepleegd door ‘het criminele element van de stad’.

Binnenplaats Lontski-gevangenis in Lviv
Binnenplaats Lontski-gevangenis in Lviv

 

Bewoners van Lviv identificeren lichamen van door NKVD vermoorde familieleden
Bewoners van Lviv identificeren vermoorde familieleden in de Lontski-gevangenis

Op een terras in herfstig Lviv spreek ik met historicus Jaroslav Hrytsak, een vijftiger met een ringetje in zijn oor. Het klinkt verbazend uit de mond van een historicus, maar hij moet niets hebben van de kunstmatig opgerakelde discussies over het verleden. Hij noemt zijn collega Viatrovytsj een ‘politiek commissaris’, die ideologische spelletjes speelt, de 4 historische wetten die door Porosjenko zijn getekend ‘pure symboolpolitiek’ en de boze brief van de westerse historici totale flauwekul. ‘Ook de Duitsers begonnen pas in de jaren 60 met hun Vergangenheitsbewältigung, toen het Wirtschaftswunder al had plaatsgevonden. Wie er ook uit het Westen komt: ze beginnen allemaal over Bandera, alsof dát nu de belangrijkste historische figuur in Oekraïne is. Dat maakt me razend. Poetin probeert ons met die discussie terug te trekken naar het verleden en jullie gaan daarin mee. Rusland leeft in het verleden omdat het geen toekomst heeft. Wij hebben hier heel wat belangrijkere problemen op te lossen. Er is een grote generatie goedopgeleide jongeren die dit land grondig op de schop willen nemen. Als de politieke hervormingen mislukken, zullen zij het land verlaten. Dan krijgt Poetin zijn zin.’

Als iets duidelijk is geworden in de oorlog tussen Rusland en Oekraïne, dan is het hoe onverwerkt het verleden is en hoe dat politiek wordt misbruikt voor directe agressie. Rusland kan geen afstand nemen van zijn kolonies en kan zijn eigen historische rol niet in perspectief plaatsen. Het klampt zich vast aan de gloriedagen van de overwinning op nazi-Duitsland. En Oekraïne eist het recht op na een eeuw van bloed en geweld eindelijk zijn eigen geschiedenis te mogen schrijven.

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s