Kanttekeningen bij een Oekraïense kunstroof

Er is iets wonderlijks aan de hand in Nederland: het Kremlin-cliché over de fascistische junta die in Kiev de macht heeft overgenomen begint vaste grond onder de voeten te krijgen. Dat de Telegraaf over de geroofde Nederlandse kunst die teruggevonden zou zijn in Oost-Oekraïne een sensationeel verhaal de wereld inhelpt verwondert niet, maar ook het serieuze Nieuwsuur ging er met gestrekt been in. Het spectaculaire nieuws: militiecommandant Borys Humeniuk van neonazi-bataljon OUN perst het Westfries Museum af en eist exorbitant vindersloon voor 24 in 2005 gestolen doeken van Hollandse meesters, die in Oost-Oekraïne zijn teruggevonden in een huis, dat zou hebben toebehoord aan iemand uit de omgeving van ex-president Janoekovitsj. Humeniuk zou banden hebben met de voormalige directeur van de geheime dienst Nalyvajtsjenko en met Oleh Tjahnibok, de leider van de rechtsradicale partij Svoboda, van wie een foto wordt getoond met gestrekte arm (helaas wel de linker). Het OUN-bataljon zou neonazi-sympathieën hebben. En de slappe Oekraïense overheid laat het allemaal gebeuren. Zo ligt alles fijn op een grote hoop en is en passant de schuldvraag ook vast beantwoord.

Humeniuk geeft in een interview in de Oekraïense pers uiteraard een heel andere versie: hij zegt al in juli 2014 van anonieme bronnen informatie te hebben gekregen, dat ‘in een voorstad van Donetsk een kunstcollectie zou zijn gevonden, die een grote kunsthistorische waarde zou vertegenwoordigen’. De collectie zou zich bevinden op grondgebied van de Volksrepubliek Donetsk in een landgoed dat toebehoorde aan iemand uit de omgeving van Janoekovitsj, zegt Humeniuk. Een jaar later ontdekte men dat het om de gestolen Nederlandse kunst uit het Westfries Museum ging. Humeniuk meldde het bij de Nederlandse ambassade, die hem vroeg de contacten voort te zetten.

Een maand later sprak privédetective Arthur Brand namens het museum in Kiev met Humeniuk.  Volgens de Oekraïner bagatelliseerde hij de waarde van de collectie, maar hij legde uit dat zij voor het Westfries Museum van groot belang is. Brand zou hem 50.000 euro hebben aangeboden als hij erin zou slagen de collectie te bemachtigen. Humeniuk zei dat dat weleens lang zou kunnen gaan duren, omdat het grondgebied in handen van de rebellen is. Kort daarna kreeg hij een bericht van Brand dat deze Interpol zou inschakelen als Humeniuk de collectie niet binnen twee weken zou overhandigen.

Humeniuk zegt Nalyvajtsjenko niet te kennen, Tjahnibok heeft hij 2 keer gezien. Maar Humeniuk is een half jaar geleden wegens wangedrag uit het OUN-bataljon gezet, dus aan zijn woorden hoeven we weinig waarde te hechten. Het lijkt me een typisch geval van afpersing. Maar met deze luidruchtige actie zijn die doeken nog niet terug. De Oekraïense amabassadeur Horyn zei bij Nieuwsuur terecht: ‘We moeten die doeken eerst terugvinden, voor we ze kunnen teruggeven.’ Als ze zich inderdaad op het grondgebied van de Volksrepubliek Donetsk bevinden zal dat niet eenvoudig zijn. Humeniuk zal zijn handen nu in onschuld wassen. De tipgevers hebben zich niet meer bij hem gemeld, zei hij droog.

De hamvraag bij Nieuwsuur was: kunnen wij met zo’n land wel een Associatieverdrag tekenen? Wel: wij tekenen geen Associatieverdrag met afperser Humeniuk, maar met de wettig gekozen regering van een land, dat na 25 jaar onafhankelijkheid eindelijk een rechtsstaat wil worden. De bevolking is in 2013 juist de straat opgegaan omdat men een einde wil aan de corruptie en criminaliteit, die in Oekraïne een fatsoenlijk leven onmogelijk maken. Met dat doel ligt er nu een omvangrijk wetsvoorstel voor juridische hervorming in het parlement voor, dat in Oekraïne voor het eerst een scheiding der machten mogelijk moet maken. Het zal nog een toer worden dat voorstel, dat op internationale juridische merites is goedgekeurd door de Raad van Europa, door het parlement te loodsen. Als dat lukt is dat een doorbraak. Maar ook dan zullen corruptie en criminaliteit niet van de ene dag op de andere dag verdwijnen.

Is het de verantwoordelijkheid van de Oekraïense overheid om achter deze zaak aan te gaan? Zeer zeker, het is een zaak voor politie en justitie. Of vrijwilligersbataljon OUN bij de afpersing betrokken is, is de vraag, maar het is zeker waar dat die bataljons de regering regelmatig voor problemen plaatsen. Die zijn echter minder eenvoudig op te lossen dan het vanuit Nederland mag lijken.

Toen het gedemoraliseerde Oekraïense leger in het voorjaar van 2014 machteloos stond tegenover de opstand in het Oosten, ontstonden tientallen vrijwilligersbataljons van patriotten die het vaderland wilden verdedigen. Het leger heeft zich, mede dankzij die morele steun in de rug, inmiddels hersteld en heeft de macht in het oorlogsgebied weer overgenomen. De bataljons, op het hoogtepunt van de oorlog telden ze misschien wel 40.000 man, zijn inmiddels gelegaliseerd (onder verantwoordelijkheid van het ministerie van Defensie gebracht) en teruggetrokken van het front. Sinds het luwen van de strijd zijn de meeste vrijwilligers naar huis gegaan. Een ‘staat in de staat’ zijn de bataljons niet geworden.

Het merendeel van de vrijwilligers waren fatsoenlijke Oekraïners, die hun land kwamen verdedigen. Ik heb er velen gesproken. Maar natuurlijk trekken bewapende milities in een oorlog allerlei tuig aan. De overheid kon weinig kieskeurig zijn: hulp uit het buitenland was immers niet voorradig. De grens met Rusland ligt nog steeds open en er was een constante aanvoer van militair materieel en waar nodig ook Russische soldaten. Er zijn rapporten van Amnesty International en Human Rights Watch, waarin zowel de pro-Russische rebellen en leden van de Oekraïense bataljons worden beschuldigd van afpersing, ontvoering, marteling en executie. Een mensenrechtenorganisatie uit Charkov publiceerde twee weken geleden een onderzoek onder 165 Oekraïense krijgsgevangenen, van wie 87 % vertelde in detentie gemarteld te zijn door rebellen.

Tegen een aantal Oekraïense bataljons, zoals Aidar in het noorden van de provincie Loegansk, is ook daadwerkelijk vervolging ingezet. Sommige bataljons, zoals Azov, gelegerd bij Marioepol, telden neonazi’s in hun gelederen. Azov wordt geleid door de racist Andrej Biletski, die geleidelijk aan ook zijn taal heeft gekuist. Azov voert nog steeds de omgekeerde Wolfsangel en de Zwarte Zon als herkenningsteken. Maar Azov heeft de stad gered van een Russische inval, zeggen inwoners van Marioepol. In september zag ik hen bij Marioepol reguliere legeroefeningen doen op de steppe ten zuiden van de stad. Azov is een gewoon legeronderdeel geworden. Biletski zit inmiddels in het parlement.

De communis opinio in het land is dat Oekraïne zonder de inzet van duizenden patriotten de opmars van de rebellen onmogelijk had kunnen stuiten. In de ogen van de bevolking hebben de vrijwilligers het land gered en dat maakt het voor president Porosjenko moeilijk om ze hard aan te pakken. Ook bataljon OUN, een paar honderd man sterk, zou zijn ondergebracht bij het ministerie van Defensie. Maar dat betekent nog niet dat alle wapens ook echt onder controle zijn.  Dat bleek afgelopen juli pijnlijk toen een groep zwaarbewapende soldaten van de Rechtse Sector in West-Oekraïne een ruzie rondom sigarettensmokkel met machinegeweren beslechtte, waarbij 3 doden vielen. Porosjenko benoemde onmiddellijk crimefighter Moskal tot gouverneur in de Karpaten om orde op zaken te stellen. Omineus is dat Dmitro Jarosj, de leider van de Rechtse Sector, vorige maand opstapte omdat zijn beweging, die ontstond tijdens Euromajdan, radicaliseerde. Ze zien zich nu niet meer alleen als strijders tegen een buitenlandse, maar ook tegen een binnenlandse vijand. Jarosj, die zichzelf toen een gosoedarstvennik (loyale staatsdienaar) noemde, kon zich daar niet in vinden.

OUN zou een band hebben met de extreem-rechtse partij Svoboda. Zo wordt deze afpersing in de Nederlandse media moeiteloos gelinkt aan het fascisme, dat in Oekraïne welig zou tieren. Svoboda, een van oorsprong West-Oekraïense partij, had in het Janoekovitsj-parlement 10 % van de stemmen (37 zetels). Haar leider Oleh Tjahnibok, die in het verleden antisemitische uitspraken heeft gedaan, was een van de drie oppositieleiders die leiding gaven aan Majdan. Maar bij de eerste verkiezingen na Majdan haalde Svoboda de kiesdrempel (5 %) niet meer. De partij leek op haar retour. Het agressieve gedrag van Tjahnibok tijdens een demonstratie tegen de Decentralisatiewet bij de Rada, waarbij een geflipte bataljonssoldaat met een granaat 4 mensen doodde, leek hem de das om te doen. Tjahnibok is een typische rapaljepoliticus. ‘Dit is het einde van Svoboda’, zeiden mensen in Kiev hoopvol tegen me.

Toen maakte de overheid een domme fout, waarschijnlijk in een poging de populistische partij de wind uit de zeilen te nemen (waar kennen we dat van?). Kort voor de locale verkiezingen van 25 oktober werd een van de virulentste parlementariërs van Svoboda, Igor Mosijtsjoek, tijdens een parlementszitting (live op tv) opgepakt op verdenking van het aannemen van steekpenningen. Voor de gelegenheid werd zijn parlementaire onschendbaarheid opgeheven. Deze actie wordt door velen als politieke afrekening beschouwd. Anders dan de overheid kennelijk had verwacht, gaf dat de partij bij de gemeenteraadsverkiezingen van 25 november juist een nieuwe boost. De partij haalde in Kiev 9,7 % van de stemmen, in het West-Oekraïense Ivano-Frankivsk maar liefst 31,4 % (een deel van die winst is ook verklaarbaar omdat de Rechtse Sector zich als politieke partij had teruggetrokken uit de verkiezingsrace).

Oekraïne worstelt met een zware erfenis. Als Rusland de opstand in het Donbas niet had gesteund en bewapend waren er geen vrijwilligersbataljons geweest. Dan hadden er nu niet zoveel mannen met wapens in Oekraïne rondgelopen en had Porosjenko een grote kopzorg minder gehad. Hoe hij moet omgaan met populistische partijen? Wat dat betreft kan hij van Europa waarlijk niks leren. De situatie in Oekraïne is uniek, wankel en ingewikkeld. Alles op één hoop gooien en met een saus van fascisme overgieten, verheldert niets. Het maakt de Oekraïners boos en kopschuw. Nederlandse media dienen zich beter te informeren. Verder is de afpersing gewoon een zaak voor de Oekraïense politie en justitie.

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s