Corruptie: Porosjenko is one of the boys gebleven

Dit is mijn tweede stuk voor De Correspondent in de serie over het referendum over het Associatieverdrag met Oekraïne (6 april)

Porosjenko Jatsenjoek

Als net afgestudeerde jurist ging Artjom Choroendzji (1981) in 2004 in Kiev werken bij Gosreserv, de staatsinstelling die de landelijke reserves voor noodsituaties beheerde. ‘Het bleek een totaal corrupte instelling. Ambtenaren boden je openlijk geld om een zaak te verliezen. De steekpenningen waren vele malen hoger dan je salaris. Als wij jonge idealisten protesteerden, gaf men ons te verstaan dat het slecht met ons zou aflopen. Ik wilde daar niks mee te maken hebben.’ Hij stapte over naar een commercieel bedrijf.

Corruptie heeft het jonge Oekraïne, dat in 1991 bij het uiteenvallen van de Sovjet-Unie onafhankelijk werd, in een doodlopende steeg gemanoeuvreerd. Wie je er ook naar vraagt: iedereen kan sprekende voorbeelden aanhalen. Van een gesloten envelop voor een staatsambtenaar, via steekpenningen bij de politie, het bijbetalen van arme artsen, het afpersen van kleine ondernemers, het omkopen van politici, tot aan de immense afkoopsommen in de schimmige wereld van de big business: iedereen in Oekraïne lijkt te koop.

Op de Corruption Index 2014 van Transparency International, een ranglijst van 175 landen, die fixeert hoe corrupt een land volgens de eigen bevolking is, staat Oekraïne met Oeganda op plaats 142. (Rusland doet het met plaats 136 overigens niet veel beter.) Nederland bezet de achtste plaats; Denemarken staat onbetwist bovenaan. Van de ex-sovjet-republieken scoren de Baltische landen, lid van de Europese Unie, aanmerkelijk beter: Letland staat op plaats 43, Litouwen op 39, Estland zelfs op 26 (http://www.transparency.org/cpi2014/infographic/global).

Corruptie wurgt de Oekraïense samenleving. Daarom demonstreerde Artjom Choroendzji eind 2013 met honderdduizenden maandenlang op het Majdanplein in Kiev voor het vertrek van president Viktor Janoekovitsj, de kleine crimineel die het via zijn machtsbasis in Donetsk, en met steun van het Kremlin, in 2010 schopte tot president van het grootste land van Europa.

Viktor Janoekovitsj werd op 17-jarige leeftijd tot 3 jaar cel veroordeeld wegens straatroof met geweld, aansluitend kreeg hij nog 2 jaar. Als gouverneur van Donetsk werd hij een vertrouweling van Poetin. In 2004 dreigde hij na vervalste verkiezingen tot president te worden gekozen. Dat leidde tot de Oranjerevolutie, de Eerste Majdan-revolutie in Kiev. Een afgedwongen hertelling wees uit dat Viktor Joesjtsjenko de verkiezingen had gewonnen. Joesjtsjenko overleefde ternauwernood een dioxinevergiftiging, die de Oekraïners algemeen op het conto van het Kremlin schrijven. Maar Joesjtsjenko bleek een grote teleurstelling: hij wist de economie niet te hervormen en verzandde zelf in corruptie en vriendjespolitiek.

Toen Janoekovitsj in 2010 alsnog werd gekozen, werd de situatie in het land pas echt uitzichtloos, vertelde Choroendzji. ‘Janoekovitsj stamde uit de racketeers-maffia van de jaren 90. Racket (afpersing) werkt heel simpel. Eigenaren van bedrijven krijgen mensen op bezoek die zeggen: schrijf je bedrijf naar ons over. We betalen je daarvoor. Weiger je, dan organiseren we een eindeloze reeks inspecties, waar je kapot aan gaat. Ik ken heel veel mensen die het zo is vergaan, of ze nu grote fabrieken bezaten of kleine cafeetjes. Het werd in Oekraïne onmogelijk om eerlijk geld te verdienen.’

Deze vorm van afpersing is ook in Rusland heel gewoon. De Amerikaanse investeerder Bill Browder, die jarenlang in Rusland werkte, beschreef in ‘Red Notice’ hoe een kongsi van politie, justitie, ambtenaren en criminelen hem een dochterbedrijf afhandig maakten. Zijn Russische advocaat Sergej Magnitski (37) stierf in een Russische cel, nadat hem medische zorg was onthouden.

Waar komt die corruptie vandaan?

Criminaliteit en corruptie teisteren alle landen van de voormalige Sovjet-Unie. Ook het communisme kende het verschijnsel, omdat de inefficiënte centraal geleide planeconomie enorme schaarste veroorzaakte. Omkoping was het smeermiddel van het dagelijks leven: voor een verjaardagsfeestje haalde je het beste vlees, de drank of de hapjes via een kennis aan de zogenaamde ‘zwarte achterdeur’ van de winkel.

In de Sovjet-Unie kende niemand de waarde van geld, had niemand ervaring met financiële transacties, speelden banken een zuiver administratieve rol in de economie, vervingen door de communistische partij opgestelde 5-jarenplannen de wet van vraag-en-aanbod, werden prijzen kunstmatig laag gehouden en produceerde de staatsindustrie consumptiegoederen die niemand wilde hebben. Er was gebrek aan alles. Toen de Sovjet-Unie, mede door de plotselinge daling van de olieprijs, eind jaren 80 economisch ineenklapte, stonden de erfgenamen voor een onmogelijke opgave: hoe laat je een wereldrijk dat 60 jaar functioneerde via economisch staatsdirigisme overstappen op de vrije markt? Er waren geen precedenten.

Hoe hoog de nood gestegen was blijkt uit een citaat van een Russische scholier van 14 februari 1991, uit De ondergang van een imperium van Jeltsins vicepremier Jegor Gaidar: ‘De afgelopen week heb ik in een vreselijke rij gestaan voor vlees. Weet u hoelang ik daar bestaan heb? Ik vind het verschrikkelijk om te zeggen, maar ik heb er 5,5 uur gestaan. Vroeger huilde ik nooit. Ik heb een sterk karakter. Maar nu huil ik vaak. We zijn gaan lijken op beesten. Als u die verwilderde, krankzinnige, hongerige mensen in die afschuwelijke rijen zou zien, zou u in shock zijn. Ik schaam me voor mijn land.’ Gaidar was de architect van de shocktherapie, die de prijzen vrijgaf om de produktie te stimuleren. Dat leidde tot grote armoede onder de bevolking.

Wat voor de hand lag gebeurde: een groep handige zakenlui maakte gebruik van de onkunde van de overheid en de burgers. De grote staatsbedrijven, wier werkelijke waarde op de internationale markt onbekend was, werden aan de staat ontfutseld. Het was gelegaliseerde roof, die in de jaren 90 vaak met geweld werd beslecht: zakenlui deden geen stap meer buiten de deur zonder zwaarbewapende body guards. De georganiseerde misdaad bloeide op. Dit waren de gewelddadige barensweeën van de clan der Russische oligarchen.

De bekendste waren Michail Chodorkovski van oliebedrijf Joekos, Boris Berezovski van autogigant Logovaz, en Roman Abramovitsj van oliebedrijf Sibneft en voetbalclub Chelsea. De grootste klapper maakten de oligarchen in 1996, toen ze een deal sloten met de zieke en alcoholische Russische president Boris Jeltsin: in ruil voor de onderhandse voordelige aankoop van miljardenbedrijven voerden zij een georkestreerde televisiecampagne voor zijn herverkiezing.

Toen Jeltsin in 1999 Poetin als zijn opvolger had aangewezen, greep deze onmiddellijk in. Hij ontnam de oligarchen hun politieke invloed en hun televisiekanalen en maakte ze horig aan het Kremlin. Hij stopte de brutaalste, Michail Chodorkovski, voor tien jaar in een strafkamp en herstelde law and order. Dat verklaart tot op de dag van vandaag zijn populariteit. Maar het heeft aan de corruptie in Rusland geen einde gemaakt: de Kremlin-clan bleek even erg.

Ook in Oekraïne ontstond op de puinhopen van de Sovjet-Unie een dergelijke clan van nieuwe rijken, die zich meester maakten van de energiesector, de grondstoffen, de mijnbouw en de machinebouw. Maar anders dan in Rusland, waar door Poetin een soort verticaal staatsdirigisme in ere is hersteld, is het speelveld in Oekraïne pluriform en horizontaal verkaveld gebleven: 16 grotere en kleinere oligarchen hebben nog steeds veel invloed op politiek en media. Zo werd bankenmagnaat Igor Kolomojski (Privatbank, maar ook olie en gas) de baas in industriestad Dnepropetrovsk, was Rinat Achmetov (Azovstal, Donbas) de staal- en steenkoolkoning van Donetsk en Marioepol en had Dmitro Firtasj (chemische industrie en titanium) zijn domiciel in Kiev. Deze mannen monopoliseerden de industrie, ontdoken belasting, bezaten ieder hun eigen televisiestation en kochten stemmen in politieke partijen. Het is een van de moeilijkste opgaven van de nieuwe regering om deze invloed te beteugelen.

Porosjenko is one of the boys

Eén van die oligarchen was Petro Porosjenko uit het Centraal-Oekraïense Vinnitsa. Hij is een verhoudingsgewijs kleine jongen, die zijn kapitaal verdiende met chocoladefabriek Rosjen. (Rosjen zijn de 2 middelste lettergrepen uit zijn naam, Po-rosjen-ko. Het klinkt lekker naar Franse bonbons]. Chocola is geen olie of gas, het is minder smerige business, zeggen kenners. Porosjenko had al vóór Euromajdan politieke ambities. Hij zag dat Oekraïne ingrijpend moest veranderen, vertelde historicus Jaroslav Hrytsak me in Lviv. Hrytsak was een van de intellectuelen die Porosjenko met regelmaat bijeenriep om een route uit te stippelen voor de modernisering van het land. Porosjenko zag zichzelf op zijn vroegst in 2020 als president. ‘Hij was een buitengewone oligarch, die nadacht over de toekomst van het land’, zegt Hrytsak. ‘Hij durfde risico’s te nemen. Eén van zijn principes was: we moeten gewoon ophouden met steekpenningen te geven.’

Ook Porosjenko werd overvallen door de opstand in Kiev, zegt Hrytsak, maar hij koos direct  voor het protest en verscheen in leren jekker op Majdan. Na de vlucht van president Janoekovitsj werd hij op 25 mei met 55 % van de stemmen in één ronde overtuigend tot president gekozen. Maar Oekraïne had het zwaar: de Krim was geannexeerd, Rusland steunde de opstand in het Oosten. Het was van groot belang dat het land weer een president met brede volkssteun had om de bedreigingen het hoofd te bieden.

Wat Porosjenko toen heeft nagelaten, zegt energiedeskundige Michail Gontsjar in Kiev, is direct een pact te sluiten met de oligarchen: het vaderland was immers in gevaar. Ik ken Gontsjar al sinds 2008, toen ik hem regelmatig sprak over de gasoorlogen tussen Rusland en Oekraïne. In die jaren draaide het Russische Gazprom regelmatig de gaskraan naar Oekraïne dicht, formeel omdat er rekeningen niet waren betaald, informeel werd gas als chantagemiddel gebruikt om invloed te houden op de binnenlandse politiek in Oekraïne. Porosjenko, zegt Gontsjar nu, had zijn chocoladefabrieken moeten verkopen (zoals hij de bevolking in de verkiezingscampagne had beloofd) en boven de partijen moeten gaan staan. Maar hij is één van de oligarchen gebleven. Dat knaagt aan zijn geloofwaardigheid.

Porosjenko wordt bijvoorbeeld verweten dat hij zijn chocoladefabriek in het Russische Lipetsk niet heeft verkocht. Zelf zegt hij dat de Russische autoriteiten uit wraak beslag hebben laten leggen op de fabriek, zodat ze onverkoopbaar is. De waarde van zijn chocoladebedrijf is sinds de oorlog met 30 % teruggelopen, tot $720 miljoen, onder meer door het wegvallen van de Russische markt (http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-05-08/billionaire-no-more-ukraine-president-s-fortune-fades-with-war).

Het gevolg is dat iedereen in de Oekraïense zakenwereld als vanouds zijn eigen plan trekt en zijn eigen belangen blijft nastreven. Die belangen zijn heel verschillend. Zo koos bankentycoon Igor Kolomojski in 2013 onmiddellijk voor Oekraïne en verdedigde ‘zijn’ stad Dnepropetrovsk, met eigen militaire middelen. Zo voorkwam hij dat de pro-Russische opstand oversloeg vanuit het maar 200 km verderop gelegen Donetsk. Als dank benoemde Porosjenko hem tot gouverneur van Dnepropetrovsk. Kolomojski’s rechterhand Boris Filatov zei het twee jaar geleden heel duidelijk tegen me: ‘Wij snappen heel goed dat wij onze business kunnen vergeten als Poetin het hier voor het zeggen krijgt.’ Kolomojski was de enige oligarch is die enorme bedragen in de verdediging van het land heeft gestoken. Maar Kolomojski is ook betrokken geweest bij tal van schimmige affaires en wordt zelfs verdacht van het laten omleggen van tegenstanders.

Maar voor Rinat Achmetov, de staal- en steenkoolkoning van de Donbas, was die keuze veel moeilijker. Hij heeft grote zakenbelangen in Rusland, hij aarzelde voor Kiev te kiezen, en zit nu met de brokken: de Donbas ligt in puin en Rusland heeft niet het geld en de wil om de rotzooi op te ruimen. Volgens persbureau Bloomberg is Achmetovs vermogen de afgelopen twee jaar van $ 22 miljard verdampt tot $7,6 miljard (zie de Bloomberg Billionaires Index: http://www.bloomberg.com/billionaires/2015-12-07/cya).

Zijn er al successen te melden in de strijd tegen de corruptie?

Toen het gevaar van het uiteenvallen van het land geweken leek (volgens opiniepeilingen steunt driekwart van de bevolking een unitaire staat), verplaatste het strijdtoneel zich naar Kiev, waar onder druk van Amerikanen en Europeanen een zware hervormingsagenda op tafel ligt. Een IMF-lening van $17,5 miljard brengt verplichtingen met zich mee. Hier wreekt zich dat Porosjenko one of the boys is gebleven. De strijd tegen de corruptie, voor transparant zakendoen, voor afbraak van de monopolies van de oligarchen verloopt heel moeizaam. Toen de regering-Jatsenjoek in het voorjaar van 2015 het staatsoliebedrijf Oekrnaft aan Kolomojski’s invloed probeerde te ontworstelen, kwam de bankenman met bewapende bodyguards naar Kiev. Daarmee overspeelde hij zijn hand: Porosjenko ontsloeg hem als gouverneur. ’Kolomojski hanteert het principe van veel zakenlui: belasting betalen is voor idioten’, zegt Gontsjar.

De zaak liep met een sisser af, maar toonde Kolomojski wel dat de spelregels zijn veranderd. Oliebedrijf Oekrnaft moet voortaan gewoon volgens de regels dividend betalen aan de staat, wat Kolomojski jarenlang heeft tegengehouden. ‘Porosjenko heeft hiermee laten zien dat hij vastbesloten is de situatie niet uit de hand te laten lopen door locale zelbenoemde leiders, die speculeren op de oorlogssituatie’, zei de vroegere onderzoeksjournalist Sergyi Lesjtsjenko tegen me. Hij is inmiddels als parlementslid voor het Blok van Petro Porosjenko een van de felste bestrijders van de corruptie. ‘Andere oligarchen begrijpen nu dat hun handelwijze van de afgelopen 20 jaar niet meer wordt getolereerd.’ De jonge Lesjtsjenko heeft een groep parlementariërs uit verschillende partijen aaneengesmeed tot een vechtmachine tegen de corruptie. Het grote gevecht om de demonopolisatie is in Oekraïne begonnen.

Om de corruptie echt aan te pakken moet Oekraïne eerst een rechtsstaat worden. Zolang het Openbaar Ministerie en de rechterlijke macht omkoopbaar zijn, valt die strijd niet te winnen. Daartoe ligt nu eindelijk een omvangrijk wetsvoorstel voor in het parlement, dat het hele rechtsstelsel op de schop neemt. Het voorstel is opgesteld door jonge Oekraïense juristen en goedgekeurd door de Raad van Europa, die nieuwe wetten in Oekraïne toetst aan internationale rechtsregels. Of dat wetsvoorstel begin volgend jaar door het parlement zal komen is de vraag. Europeanen en Amerikanen oefenen grote druk uit op Kiev, maar hun macht is beperkt.

De Amerikaanse vicepresident Joseph Biden sprak begin december in Kiev niet voor niets  eerst met jonge hervormers, voor hij zijn opwachting maakte bij Porosjenko. In het parlement haalde hij vervolgens fel uit: ‘U zult in de hele wereld geen democratie vinden, waar het kankergezwel van de corruptie zo bloeit.’ De Amerikanen hameren al maanden op het vertrek van procureur-generaal Sjokin, die corrupte magistraten de hand boven het hoofd houdt.

Is het niet pijnlijk dat het Oekraïense parlement zich de les moet laten lezen door een Amerikaanse vice-president, vroeg ik jurist Artjom Choroendzji. ‘Natuurlijk is het gênant dat wij daar buitenlanders voor nodig hebben’, zei hij. Maar Oekraïne moet zo snel mogelijk weg uit de Russische invloedssfeer, die het land de afgelopen 25 jaar weinig goeds heeft gebracht. Hij heeft duizend keer liever de Amerikanen. ‘Voor mijn generatie is Euromajdan de laatste kans. Dit mag niet mislukken.’

 

2d438dd8d69244b8b2d2b375fba6bcee_18

Advertenties

One thought on “Corruptie: Porosjenko is one of the boys gebleven

  1. Stem voor op 6 april en laat poetin ni de vruchten plukken.europa moet okraiiene helpen niet iedereen is met zen reet in de boter geboren.net als zovele niet alleen okraiiene is corupt alle landen van EU maar zij doen het ondoorzichtbaar alles afpakken van de werkende mens en zelfstandige een goed loon ja ma wa blijft erover op eind van maand bijna niks omdat onze corupte overheid alles steeld trek uw ogen open en stem voor

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s